Henri Damas Bonhomme

SURHÚSTER FERLINE

Henri Damas Bonhomme

“Den 30 september 1789 is met attestatie tot ons gekomen uit Groningen Hendrik Damas Bonhomme”. Met deze inschrijving in het lidmatenregister van Surhuizum weten we dat Henri Damas Bonhomme in de vroege herfst van 1789 in Surhuizum kwam te wonen. Hij kon zich toen eigenaar noemen van een “Zathe ruim 23 lopenstal met 53/8% floreenbelasting, getaxeerd op 188 gulden” genaamd Woudlust.

Bonhomme werd op 10 september 1747 geboren in Maastricht als zoon van Caspar Bonhomme, kapitein der infanterie in Staatse dienst, en Elizabeth Koningh. Als zoon van een beroepsofficier begon Henri Bonhomme zijn militaire carrière al op jonge leeftijd. In 1758 kreeg hij, pas elf jaar oud, een aanstelling als cadet in het Regiment Infanterie Lindtman de eenheid waarin ook zijn vader diende en die hij zelf eveneens trouw zou blijven. In de jaren daarna doorliep hij gestaag de rangen van het Staatse leger: in 1766 werd hij vaandrig, in 1771 luitenant en in 1777 kapitein. Op 19 maart 1786 volgde Bonhomme’s benoeming tot kapitein-commandant en kreeg hij de leiding over de grenadierscompagnie van het 2de bataljon van het regiment. Een jaar later ging hij over naar het Regiment Infanterie Pallardy, waar hij vanaf 22 mei 1787 de rang van majoor bekleedde.

Meester Meint Bottema schrijft over deze periode in ‘Ald Surhuzum’:
“As jongfeint kaam Henri yn it leger. Hy brocht it oant majoar, dat liigde der net om. Dat wie yn it bataljon fan generaal Pallardy. Mar nei 21 tsjinstjierren kamen der swierrichheden. It wiene doe roerige tiden yn in grut part fan Europa. Net allinne yn Frankryk, dêr’t it yn 1789 ta in slimme útboarsting kaam. Ek yn ús eigen lân stiene de partijen, de Prinsgesindten en de Patriotten fel foar elkoar oer. De Steaten fan Hollân sieten geregeldwei yn tsjok waar mei in Algemien Lânsbestjoer, de Steaten Generaal.
Yn Hollân moasten se net folle fan Prins Willem V hawwe. Allegeduerigen waard him it libben soer makke. Mei de help fan Prusen koe hy syn gesach noch wat heech hâlde. Hy krige it gâns makliker, doe’t yn 1787 de fûlste Patriotten nei Frankryk útnaaiden. Hja flechten foar de Prusen.
Yn dy snuorje rekke majoar Bonhomme yn tsjok waar mei syn heechste superieuren. Hy kaam yn ferhef tsjin sommige oarders, dy’t it regear oan de troepen fan generaal Van Rijssel yn Hollân útdielde.
Mei út namme fan al syn offisieren beklage Bonhomme him hjiroer by de Patriottyske Steaten fan Hollân. En dat wie in rare misse set! Wat blinder! In hege offisier, dy’t sa bûten syn boekje gyng, koene se net langer yn it leger brûke. En Bonhomme waard skorst.”

Bonhomme stond in zijn jonge jaren te boek als een ijverige en ambitieuze officier. Hij sprak zowel Nederlands als Frans, wat voor een officier geen overbodige luxe was. Na zijn ontslag nam hij de wijk naar Frankrijk. Op 1 juli 1788 kreeg hij een aanstelling als kapitein der infanterie in het Franse leger.

Prins Willen V.

Meester Bottema: “Dy skorsing duorre ferskate jierren. Mar yn 1795 waaide de wyn út in oare hoeke! Wy witte al, dat doe sterke Frânse legerôfdielings ús lân yn teagen. Prins Willem V flechte mei syn húshâlding mei Ingelân en de fuortbande Patriotten kamen werom.
En doe’t yn Bûtenpost en Synsgea it folk optein om de frijheidsbeammen dûnse en feest fierde, droech Bonhomme it unifoarm fan generaal-majoar!”

Na de val van de Republiek trad Bonhomme op 5 juni 1795 met de rang van generaal-majoor in dienst van het nieuwe Bataafse leger. Hij kreeg toen het bevel over de troepen in de noordelijke provincies, sinds 1796 als commandant van de 1ste brigade van de 2de Bataafse Divisie onder divisie-generaal Jean-Baptiste Dumonceau. Zijn hoofdkwartier was gevestigd in Groningen, waar hij door zijn contacten met de lokale elite waarschijnlijk Hermanna Geertsema leerde kennen, met wie hij in augustus 1795 trouwde. Zij was de dochter van de Ommelander bestuurder Jan Gerard Geertsema van Sjallema en overleed al in mei 1799.

“Yn 1799 besochten de Ingelsen en de Russen ús lân te helpen tsjin de Frânse besetting. Har ynvaazjeleger kaam yn Noard-Hollân oan lân. Dit like net sa bêst foar de besetters.
Bonhomme waard der mei syn Frânse kanonniers op ôfstjoerd om de ynfallers te kearen. Fan 10 septimber oant 9 oktober wie hy sels opperbefelhawwer fan it Frânse leger. It slagge him om de Russen en de Ingelsen tebek te kringen. De ynvaazje mislearre!
Wy kinne ús skoan yntinke, dat Bonhomme tenei by de autoriteiten in wyt fuotsje hie. En ja, hear! Yn 1803 is hy noch heger op de militêre ljedder klommen. No is hy luitenant-generaal.”

Afticht van de Britse en Russische troepen uit Den Helder in 1799.

Tijdens de Brits-Russische invasie van Noord-Holland in de late zomer van 1799 vocht Bonhomme onder Dumonceau, wiens divisie haastig uit Groningen was overgebracht. Gedurende de slag om de Zijpe op 10 september 1799 gaf hij leiding aan de 1ste Brigade, die als eerste de Britten moest aanvallen. Deze aanval liep echter al snel uit op een mislukking, omdat de door de Franse opperbevelhebber, divisie-generaal Guillaume Brune, voorgeschreven marsroute in werkelijkheid een vaart bleek te zijn. Het open Noord-Hollandse landschap, de smalle wegen en de vele sloten bemoeilijkten de opmars. Ondanks het feit dat Bonhomme zijn troepen in tirailleursformatie liet oprukken, eiste het zware vijandelijke vuur een hoge tol. Na twee mislukte aanvalspogingen besefte hij dat de Britten niet van hun sterke positie konden worden verdreven en gaf hij bevel tot de terugtocht. Korte tijd later, op 19 september, vond de slag bij Bergen plaats. Ook tijdens dit treffen was een prominente rol voor Bonhomme weggelegd. Halverwege de gevechten nam hij het commando over van Dumonceau, nadat deze door een kogel in zijn borst was getroffen. Tijdens de volgende veldslagen en schermutselingen leidde Bonhomme de 2de Bataafse Divisie. Pas op 9 oktober droeg hij het bevel weer over aan de inmiddels herstelde Dumonceau.

In de tijd van het koninkrijk Holland (1806-1810) horen we alweer van Henri Bonhomme. Tot 24 november 1806 is hij minister van Oorlog en vervolgens krijgt hij de hoge functie van gouverneur-generaal van het Duitse Oost-Friesland, dat toen ook bij Holland hoorde.
Ook Bonhomme’s aanstelling als gouverneur-generaal was slechts van korte duur. Al na tweeënhalve maand, op 6 februari 1807, werd hij ontheven van zijn functie. Hij bleef overigens in Emden resideren, omdat hij het commando behield van het militaire arrondissement, dat Oost-Friesland omvatte. Als pleister op de wonde ontving hij van koning Lodewijk op 16 februari de uiterst eervolle titel van kolonel-generaal der cavalerie, waarmee hij één van de grootofficieren van het Koninkrijk werd.

“Op 16 febrewaris 1807”, zo schrijft Bottema, “wurdt Bonhomme kolonel-generaal fan it hynstefolk. Noch wer letter treffe wy him oan as kapitein fan de keninklike garde. Hy is no de beskermer fan de kening en heger kin hy net komme. Oan alles merkbite wy, dat kening Loadewyk Napoleon och sa wiis is mei Bonhomme.
Dan komt in grutte feroaring. Yn 1811. It keninkryk Hollân hat ôfdien. Loadewyk Napoleon wurdt roch syn machtige broer nei Frankryk werom roppen. Hy hat gjin ferlet mear fan in garde. Us lân wurdt in Frânse provinsje. En ek Bonhomme kriget dien. Och ja, in man fan 63 jier wurdt da njonkenlytsen ek te âld om noch langer by de soldaterij te tsjinjen. No hoecht dat ek net. Der is foar him al moai wis noch wol in oar baantsje weilein. In hiel makkelik en geskikt baantsje. Jimme kinne wol riede hokker baantsje dat is. Krekt, hy wurdt maire fan de nije gemeente Surhuzum. De Frânse regearing betrout him it boargerlik bestjoer oer it súdlik diel fan Achtkarspelen ta.”

“It is safier! Op 1 jannewaris 1812 nimt Bonhomme de ied ôf fan syn nije ried, de munisipeale ried fan Surhuzum. Op 30 maaie 1812 wurde Hepke Egberts Buma, Jan Reinders Hulshof en Wobbe Nannes Bouma ek lid. Jan Reinders Hulshof is de adjunkt-maire. Wy soene sizze: de loco Boargemaster.
De trije mairies yn it kanton Achtkarspelen hawwe ien mienskiplike siktaris: Frederik Jan Michiel Mulier. Dat komt net sa min út. Dizze Brabander is aardich bekend mei de Frânse taal en dat is hiel wat wurdich mei al dy Frânse oanskriuwings en brieven, dy’t der langer komme.
Foar de sinterij is ferantwurdlik Antoine Nicolay, de munisipeal ûntfanger. Foar dit wurk is gjin Frâns fanneden. Né, dat kin lokkich wol mei it Frysk ta.
Oarder moat der fansels wêze, altyd en rûnom. Ek yn de nije mairie de Surhuzum: Klaas Rudmers is de man, dy’t it plysjewurk op syn skouders nimt.
Jan Minnema de With is de “Keizerlike” notaris en Steven Oenes van Kammen yn Surhústerfean is de gemeentedokter.
Alle Jans Boersma en Marten Alles Sudersma binne de beide earmfâden.
En dan meie wy de skoalmasters net ferjitte. Yn Surhuzum leart Jan Folkerts Klazinga de bern en yn Surhústerfean docht Bartholomeüs Jacobs Schurer dit wurk.
No hawwe wy sa stadichoan alle minsken opneamd, dy’t op de iene of oare wize de lieding jouwe oan de 1589 ynwenners fan de mairie de Surhuzum.”, schrijft meester Meint Bottema.

De Franse bezetters vonden de plattelandsgemeenten veel te groot en werden daarom opgedeeld in een aantal kleinere. Achtkarspelen werd verdeeld in drie kleine mairies (= gemeenten). Het waren de mairie Buitenpost met de dorpen Buitenpost, Gerkesklooster-Stroobos, Lutjepost, Twijzel en Kooten, de mairie Augustinusga met de dorpen Augustinusga, Harkema en Drogeham en de mairie Surhuizum met Surhuizum en Surhuisterveen.
De herberg van Jeen Johannes van der Merk ‘yn de buorren’ (de huidige Doarpsstrjitte) was tegelijkertijd het gemeentehuis, waar maire Bonhomme zijn werk deed.

De Franse tijd in Nederland eindigde in 1813 toen Napoleon werd verslagen en afstand deed van de troon. Meester Bottema schrijft over die tijd: “It lân wie troch de Frânsen suver útrûpele. En no moasten der fansels prikken yn it wurk steld wurde om der mei elkoar wer boppe te kommen. Ut Ljouwert wei waarden de maires oanfitere foar in nasjonale oprop om de jonge mannen oan te trunen foar in nij leger en foar in ynsamling om jild. De maires moasten har der fierder mar mei rêde. En sadwaande furdige Bonhomme op 10 desimber 1813 in proklamaasje út. De earste en tagelyk de lêste, dy’t it folk fan Surhuzum ea te hearen krige”.

Maire Bonhomme: “Aan de ingezetenen der gemeente Surhuizum. De Prins van Oranje roept u op en hij bemind u, is bereid en heeft vastelijk besloten al het voorledene te vergeven en te vergeten. Vertrouwd wordt, dat ook de ingezetenen hem wederkerig beminnen door de verknochtheid aan het vaderland en Zijn Doorluchtige Hoogheid te tonen met daden van eendrachtige samenwerking tot redding van hetzelve. Te wapen dan gij allen, die zicht daartoe geschikt bevinden. Laat u bij ons inschrijven! Ook zij die deze roeping niet kunnen volgen kunnen bijstand verlenen door het geven van vrijwillige bijdragen in geld tot ondersteuning der wapenen. In het huis der gemeente wordt een register geopend, waarin ieder voor een zekere som kan inschrijven. Zij die daarvan geen gebruik wensen te maken kunnen een zekere som storten in een kist of bus, welke voor dat doel gereed staan”. Of deze proclamatie ook veel resultaat heeft gehad, is niet bekend. Na 18 jaar Franse bezetting werd langzamerhand het leven in ons land weer op de oude voet voortgezet. De herinnering aan het Franse bestuur werd zo gauw mogelijk aan de kant gezet.

Na de afschaffing van de maires op 31 december 1813 bleef hij, evenwel onder de naam van Schout, aan het hoofd van het gemeentebestuur tot 1 oktober 1816. Toen bracht koning Willem I de grietenij Achtkarspelen weer in zijn oude glorie terug. De drie kleine gemeenten Buitenpost, Augustinusga en Surhuizum vervielen. Deze verandering betekende het einde van Bonhomme zijn ambt. Hij is dan 69 jaar. Vanaf zijn landgoed onderhield Bonhomme op zijn oude dag warme contacten met zijn voormalige adjudant Cornelis Anthonie Geisweit van der Netten. Uit de weinige brieven die bewaard zijn gebleven, komt het beeld naar voren van een vriendelijke en humoristische man, die uit zijn hoofd komische gedichten kon citeren en veel tijd doorbracht met zijn paarden. Begin 1826 overleed Bonhomme op 78-jarige leeftijd.

In de Leeuwarder Courant van 14 februari 1826 lezen we over zijn overlijden:

De oud-maire is op 11 februari 1826 in Surhuizum ten grave gedragen. We lezen van de begrafenis: “In de Bekken bij de Laakstazie van den Heer Generaal H.D. Bonhomme ingepakt in Een Papiertje 25 gld. Nog een de Bekken 1,65. Voor het Laken over de Kist 3,-”. Voorganger bij de begrafenis was naar alle gedachten dominee Jan Willem Snethlage (1806-1829). Veel familie was er niet meer. Er waren slechts twee erfgenamen, teweten Mr. Hugo P. Boneval Faure en zijn vrouw R.V. van Iddekinge, die in de stad Groningen woonden. De heer Boneval was procureur in de rechtbank van Appingedam.

Maar hiermee is het verhaal nog niet helemaal ten einde. In 1977 stelde de gemeente namelijk voor om de straten in het nieuwste uitbreidingsplan van Surhuizum Ds. Van der Bijtelstrjitte en Sikkemastrjitte te noemen. “Hiermee zijn we beslist niet enthousiast”, zo staat in de bestuursnotulen van Plaatselijk Belang geschreven.
Na uitvoering overleg adviseert het bestuur om Deutechemstrjitte i.p.v. Ds. Van der Bijtelstrjitte en Bonhommestrjitte i.p.v. Sikkemastrjitte als nieuwe naamgevingen aan te houden. Uit het jaarverslag van februari 1978 blijkt dat de reeds is gebruik zijnde straatbenamingen Deutechemstrjitte en Bonhommestrjitte “zoals u waarschijnlijk wel bekend zijn door de gemeente voor akkoord zijn aangenomen”. En zo heeft het dorp met deze naamgeving een blijvende herinnering gekregen aan de oud-maire van Surhuizum.

Nieuwbouw aan de Bonhommestrjitte in 1979.

Kornelis van Dekken