SURHÚSTER FERLINE

Wolterus Deutechem

De benaming van de straten voor het nieuwste uitbreidingplan van Surhuizum hebben in 1977 vele voeten in de aarde. De gemeente stelt voor om de straten Ds. Van der Bijtelstrjitte en Sikkemastrjitte te noemen. “Hiermee zijn we beslist niet enthousiast”, zo staat in de bestuursnotulen van Plaatselijk Belang geschreven.

Het bestuur adviseert na uitvoerig overleg om Deutechemstrjitte i.p.v. Ds. Van der Bijtelstrjitte en Bonhommestrjitte i.p.v. Sikkemastrjitte als nieuwe naamgevingen aan te houden. Uit het jaarverslag van februari 1978 blijkt dat de reeds in gebruik zijnde straatbenamingen Deutechemstrjitte en Bonhommestrjitte “zoals u waarschijnlijk wel bekend zijn door de gemeente voor akkoord zijn aangenomen”.
De Deutechemstrjitte is genoemd naar Wolterus Deutechem (1555-1619) die na de reformatie in 1580 de eerste Hervormde predikant van de gecombineerde gemeente Augustinusga-Surhuizum werd.

Op 31 maart 1580 werd door de Gedeputeerde Staten van Friesland de Roomse eredienst in onze provincie verboden en wordt al het Roomse kerkbezit zoals kloosters, kerken, boerderijen en landerijen in beslag genomen. Meester Meint Bottema schrijft hierover in ‘Ald Surhuzum’: “De pastoars meie net mear preekje! Alle oare tsjerklike funksjonarissen moatte harren baantsjes dellizze! Yn Achtkarspelen hie oant no ta elk doarp in pastoar han. Dat wiene mei elkoar: Bûtenpost, Twizel, Koaten, Droegeham, Stynsgea en Surhuzum. No moatte wy net tinke, dat der daliks likefolle dûmnys ré stienen om it geaslike wurk oer te nimmen. It liket der net op. Neffens Smellingerlân, dêr’t foar sân doarpen twa (!) dûmnys beskikber wiene, wie Achtkarspelen noch net iens ûnfortúnlik. Hjirre wiene it der fjouwer: Bûtenpost, Droegeham en de kombinaasjes Twizel-Koaten en Stynsgea-Surhuzum.” In Surhuizum waren voorheen drie geestelijken. Pastoor Petrus Benner gaat met ballingschap. Vicaris Tierck Iskesz. tekende de rekeningen in 1581. Hij beloofde te zullen trouwen. En schoolmeester Geert Johansz. “beloefft hem tot de reformatie tbgeven, versoickt also verbetering van sin onderhout”.

De voormalige monnik van het klooster Jeruzalem in Gerkersklooster, Wolterus Deutechem ofwel Wolter Derksz van Doetichem, nam het werk in Augustinusga-Surhuizum op zijn schouders. Wanneer hij in Augustinusga komt wonen is niet met zekerheid te zeggen. Het is alleen bekend dat dominee Deutechem in 1596 voorganger werd van combinatie Augustinusga-Surhuizum. Een gemeente van ongeveer 1300 zielen.

In Surhuizum treft Deutechem een kerk aan die, aan het eind van de 16e eeuw, veel te lijden heeft gehad van de strijd tegen de Spanjaarden. Ons land zat toen namelijk midden in wat later de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) zou gaan heten. Achtkarspelen heeft in de strijd tegen de Spanjaarden veel te lijden gehad. Deze grietenij grensde aan Groningen waarvan de hoofdstad door de overgang (het “verraad”) van stadhouder Rennenberg in 1580 de zijde van de Spanjaarden koos. Pas in 1594 viel de stad de gebroeders Maurits en Willem Lodewijk in handen. Niet zonder reden werd er bij Surhuizum een schans opgeworpen “tot weerstant van den Inuasie des viants” en kon de kroniekschrijver Pier Winsemius zich in 1622 nog herinneren dat de vijand de “Suyrhuyster kerck mede seer gedemolieert en verwoestet” had.

Meester Meint Bottema schrijft hierover in ‘Ald Surhuzum’: “It hong der yn, mar yn 1594 oermasteren de Hollânske stedhâlder prins Maurits en syn Fryske neef Willem Loadewyk de stêd Grins. De soldaten fan it Spaanske garnizoen dy’t noch krekt op ’e tiid útnaaie koene, swalken it westen yn. Hja bedarren yn it Westerkwartier. Se moasten harsels mar rêde. Lieding en oarder wie der suver net mear. Iten en drinken moasten se mar by elkoar stelle.
Traktemint barden se net mear. Wy kinne mar oannimme, dat it mear fan in roversbinde hie as fan in legerôfdieling.
It soldatefolk hie der al ridlik gau gjin euvelmoed mear yn wer earne hja ferkearden. En wat koe har dat ek skele. It wie har allinne mar om iten en om jild te dwaan.
Op ’t lêst kriget de binde de Surhuzumer toer yn ’e gaten! Minsken, minsken, wat in hege toer! En wat in frjemde toer! Sa’n toer hawwe se hjirre yn it noarden noch nea earder sjoen. O, dat moat wol in smoarryk doarp wêze! Dat kin net oars! Jonges, dêr moatte wy hinne! Dêr is foar ús grif wat te heljen!
Fan in Fryske ferdigening by de grins wie suver gjin sprake. Wol wie de Lauwers de grinsrivier, mar om dat feartsje laken de omstruners wat. Sadwaande hiene de Spanjoalen it paad rom en belânen se fleurich en wol yn it doarp mei de hege toer. Fan hoe’t fierder yn Surhuzum alles om en ta gongen is, is neat bekend. Wy meie lykwols oannimme, dat it foar it doarp gjin noflike besite west hat.”

En zo werd het schip van de kerk in 1594 door Spaans gezinden en Spanjaarden verwoest en naderhand in de periode van 1614 tot 1617 weer opgebouwd. Over die herbouw is destijds een op rijm gesteld verslag gemaakt en dat stuk is, zij het moeilijk te ontcijferen, voor een deel bewaard gebleven.
“Zoo is de kerck door ’s vijands macht versmeeten / En gans en overal tot in den grond vertreten, / Alleenlik dat een stuk nog hier en daer nog stondt / Al van de oude muur en onder in de grond”.

Met dit verslag vertelt de onbekende schrijver in die roerige tijden hoe erg het er wel niet voor stond. Hoe het ook zij twintig jaar na de verwoestende brand, er bleef van de kerk niets meer dan een ruïne over, word er begonnen aan de wederopbouw van de kerk. Die herbouwactiviteiten trokken destijds veel belangstellenden. Dit voor Surhuizum belangrijke gebeuren werd vastgelegd in een steen met opschrift: “Anno 1617 is de Kercke tot Surhuzum nieuw opgebouwt. Tiddens opbouwens geweest, Ritske Willems als kerkvoogd, Aelse Sikkema, dorpregter, U. Willems Palinga, Schelte, Rommers Palinga.” Helaas is deze steen, die destijds boven de zuidelijke ingang van de kerk zat, verdwenen. Op onderstaande tekening is te zien hoe de nieuwe kerk er destijds uitzag.

De eerste predikant die de eredienst leidde in de nieuwe kerk van Surhuizum was dominee Wolterus Deutechem. Lang heeft Deutechem hier niet meer gestaan, want hij overleed twee jaar later, in 1619, op 64-jarige leeftijd. De weduwe van dominee Deutechem, Tweebe Geerdts, verhuisde naar Dokkum. Als domineesvrouw heeft ze zeker veel te doen gehad met de noden en de zorgen van de armen. En die waren er in haar tijd wel. Daarom liet zij in Dokkum, in de “Kerkesteeg”, een aantal armenkamers bouwen, die bedoeld waren voor de allerarmsten. In de gevel van een van die kamers stond een erg toepasselijke spreuk. “Die door ontferming / Gaf deze Wooning / Heeft ’s Heemels Zaalen / Vrij van Qualen / Tot een belooning”.

Kornelis van Dekken

3 juni 2014